Alfredo Ferreiro

Pepito “O peinado”

Por volta dos anos 1870 na vila de Palavea -hoxe Concello da Coruña e antigamente Municipio de Elviña- vivía unha moza chamada Micaela Batán Vázquez. Era unha muller sen escola, como tantas da súa extracción social, que tiña conseguido un posto na fábrica de tabacos da Coruña. Camiñaba de luns a sábado seis quilómetros de ida e seis de volta, paciente e constantemente, para ao final do mes recibir un xornal e unha cantidade de tabaco coa que facía algún troco necesario. Era, na altura, unha situación económica nada desprezábel.
Micaela tiña un mozo a cumprir o servicio militar en África, do cal recibía cariñosas cartas coas que ambos pretendían vencer a distancia. Porén, a memoria periódica daquel soldadiño tristemente afastado en terra de mouros precisaba da axuda dun intérprete, dado que a cigarreira non sabía ler. Na vila de Palavea esta función cumpríaa habitualmente José Mancebo Catoira, por outro nome Pepito “O peinado”, de profesión “pendolista”, quen por regra se dedicaba á redacción de documentos e á asesoría epistolar dos que estaban faltos de instrución. Foi Pepito, nesta circunstancia, requirido para ler as cartas do soldado e redactar as respostas da Micaela unha e outra vez, até que o rapaz foi tomando conta do valor da súa traballadora aínda que iletrada veciña. Interesado máis e máis cada día por aproximarse a aquela muller que o destino lle poñía ao carón, dispúxose a asegurar estratexicamente a súa posición e comezou a distorsionar as mensaxes dela mostrando un progresivo desprezo nas cartas dirixidas ao mozo ausente. Finalmente, a batalla oculta chegou ao seu termo cunha definitiva detonación nunha carta versionada habilmente polo calígrafo; a cigarreira, sen ela mesma o saber, naquela carta comunicaba ao triste soldado: “Mais nada quero de ti. E como aparezas por aquí escánchote como a un xurelo”.
Non será preciso observar que faltaron máis cartas entre Palavea e o exército español en África, e que Pepito “O peinado” atopou a porta franca para conquistar o corazón de Micaela. Mais o sangue, como a auga das marés, non cesa de bater no cantil da carne até que xorde a espuma da vida. Así foi que na praia partillada por Micaela e Pepito o mar da paixón deitou un fillo, Manuel, que había de enfrontar a necesidade de traballo que seus pais, entre follas de tabaco e papel, nunca sufriran.
Manuel Mancebo Batán naceu en Palavea por volta de 1880 e casou con Elisa Paz García, de Monelos, daquela Municipio de Oza e non da Coruña, como na actualidade. Chegados catro fillos ao mundo, o matrimonio dispuxo a aventura do pai nos recursos migratorios, e o destino foi claro: La Habana, unha cidade en que os galegos tiñan progresado a principios do século XX como en poucos lugares do mundo. Se arredor de 1880 os galegos habaneros falaban de crear un “Ateneo Gallego”, sen dúbida seguindo os modelos das maiores cidades do país de orixe, a principios do século seguinte contaba o Centro Gallego de La Habana con dez mil asociados e un local social que resultaba ser en verdade un magnífico palacio no mellor espazo da cidade, onde os fillos dos emigrantes eran ensinados por competentes profesores; onde se celebraban espléndidas festas e grandiosos bailes para milleiros de persoas; con servizos de pasaxe para a repatriación daqueles paisanos máis morriñentos que precisaban dos aires patrios por prescición médica. O centro galego, como nos lembrou o escritor Xavier Alcalá, estaba tasado en 2.000.000 de pesetas e os seus ingresos anuais ascendían a 1.000.000 de pesetas, útiles para prestar multitude de servizos e conservar e aumentar a propiedade… Titularidade do Centro era tamén a Casa de Salud “La Benéfica”, que anos máis tarde albergaría o Palacio de la Cirugía, sen dúbida un dos servizos de atención médica máis adiantados do globo.
A este mundo industrializado e moderno chega Manuel, deixando atrás a Galiza que a duras penas abandonaba os lastros do Antigo Rexime. Deseguida arranxa traballo e se establece como operario da industria do calzado, co oficio de cortar as pezas de pel dos zapatos que viste por coleccións, a xogo cos traxes. É unha vida que lle permite mandar diñeiro durante uns dez anos, ao punto que consegue sufragar a construción da nova casa familiar en Monelos, no número 109. Da súa aventura cubana a familia conserva un baúl completamente forrado con billetes de lotería, case todos co número 17.168; no fondo obsérvase o recibo dunha póliza do Centro Galego de La Habana. En canto ás fotos que se conservan, os seus descendentes de hoxe unanimemente estiman que, a pesar do peso que a distancia da familia impuña, nas fotos de Manuel en Cuba se revela a luz de quen tiña abandonado a lama da súa terra para experimentar o que imaxinaba como un luminoso futuro.

Fotos de A. F. sobre obxectos da familia: Manuel Mancebo Batán (diante); o baúl de Manuel; detalle do baúl: póliza do Centro Gallego de La Habana; detalle do baúl: décimo de lotería.

[Este relato foi publicado por Alfredo Ferreiro na revista Gal(l)egos nº9, para a nova sección "Historias de Ultramar".]

Historias de Ultramar

Esta que agora comeza é unha nova sección que tentará divulgar as vicisitudes dos nosos emigrantes, familiares e amigos, por medio do relato das súas aventuras nacidas da necesidade e a ousadía. Quen non escoitou historias reais e non por iso menos sorprendentes en contextos como selvas, desertos, mares ou loucos ventos? Historias con frecuencia difíciles de crer, que tantas veces converten o humilde e común protagonista nun novo Ulises, nacido para superar as probas máis difíciles. Porque todos sabemos que onde exista o limite do desarraigo, do impacto do exótico, do traballo sen descanso ou do esforzo nun contorno hostil, aí emigrou un galego.

Se a mellor ficción literaria implica unha reflexión profunda sobre o destino, estas Historias de Ultramar, sendo realidade pura, poderían ben ser a descrición do destino mesmo. Desta perspectiva, a sección ofrecerá historias reais, sorprendentes mais relatadas con mínimo adubo, e sempre temperadas pola pluma dunha man experta. Sirvan como inicio estas primeiras transcritas pola miña, con certeza facilmente superadas en arte polos escritores de próximas entregas.

Foron as historias que agora ofrecemos recollidas da boca precisa e a memoria lúcida de María Elisa e Julio Mancebo Moreiras, naturais da Baiuca, lugar orixinario da vila de Arteixo, na provincia da Coruña; as fotos foron fornecidas pola familia; o tratamento dixital das mesmas debe agradecerse a Antonio Iglesias Núñez.

Entre indios charrúas e divas da zarzuela

Cara os anos sesenta do século XIX José González Mes, veciño de Arteixo, colleu un billete de barco na Coruña por valor de cento cincuenta pesetas. As débedas da familia, contraídas a consecuencia da compra dunhas fincas que fixera o seu pai, depositario dos fondos municipais, obrigábano a aventurarse nunha viaxe transatlántica con término no Uruguai.
Este país, oficialmente independente da Coroa Española trinta e dous anos antes, ofreceulle traballo nunha das grandes quintas do interior, en labores necesarias para unha importante propiedade dedicada aos gandos bovino e equino. Deste modo o ousado galego traballaba xa a moitos quilómetros da súa terra, e mesmo a tantos da capital uruguaia que, segundo se conta aínda hoxe na familia, o pan chegaba no ferrocarril cada quincena. Mais a vida nese xoven estado uruguaio era aínda insegura a causa das accións de pillaxe dos indios charrúas, unha comunidade nómade que sufría desde había séculos a constante apropiación da terra e os intentos de exterminio por parte dos colonizadores hispanos e os seus descendentes. E tanto era o risco por este conflito social, que nunha ocasión os indios atacaron a propiedade e varios traballadores, entre eles José, foron capturados.
Uns anos máis tarde da chegada de José, as súas irmás María e Carmen tiñan arribado tamén a Montevideo para buscar traballo. Pediran dez mil pesetas para a viaxe, e probabelmente despois de alixeirar algo as débedas familiares cruzaron o Atlántico con non menos valentía e capacidade que o irmán de ambas. Carmen sempre destacou polo seu sentido común e unha sólida e luminosa intelixencia. Aínda hoxe a xente lembra en Arteixo como, xa avellentada, recibía calquera que lle pedise consello sobre un litixio, un acordo incumprido ou un requisito legal: baixaba do piso, inclinábase sobre o mostrador da tenda sostendo a súa face na palma da man e solicitaba calidamente a exposición do problema: “A ver, cónteme vostede que aconteceu, amigo…”.
María, pola súa parte, sempre destacou pola elegancia natural e o trato fino e considerado, algo que sen dúbida a ía axudar a atopar traballo no Uruguai. Estas cualidades deberon propiciar que fose contratada como camareira da famosa artista Dolores Franco de Salas, unha grande señora da Zarzuela madrileña que triunfara en toda España e se atopaba de xira por América. La Franco, como era coñecida polos amantes daquel xénero que destronou a ópera italiana na segunda metade do século, foi aplaudida sen cesar durante seis lustros e máis de cincuenta anos despois aínda os bebés eran arrolados con versos da súa interpretación máis celebrada como Paloma en El barberillo de Lavapiés, composta por Francisco Asenjo Barbieri sobre libreto de Luis Mariano de Larra: “¡Ay, mamá!, ¡qué noche aquélla! / cuando el falso me decía…”
É curioso comprobar, entre o vocabulario galego recibido polo español das Américas, como a palabra “charrúa”, de orixe incerta, ten varias acepcións na lingua da Galiza, como as que referencian un tipo de arado ou o modo tradicional de disfrazarse no entroido de Allariz. No entanto, as concomitancias lingüísticas non deberon ser suficientes para que José convencese os indios da súa liberación. Moito ao contrario, a situación atinxiu momentos realmente preocupantes cando o celo dos indios era maior: un seu compañeiro preso, coñecedor de palabras indíxenas, chegou a escoitar aos indios que se fuxían lles contarían as plantas dos pés.
Cando coñeceron Carmen e María a desaparición do irmán, unha das estratexias que adoptaron, despois de procuralo arduamente, foi publicar un anuncio nos xornais para tentar que alguén chegase con noticias á súa morada na capital. Ninguén sabe canto tempo estivo José en cativerio nin canto tardou en liberarse, mais o galego conseguiu finalmente fuxir e unha vez libre debeu atopar o anuncio impreso que había de deseñar na súa face o máis puro xesto de tenrura fraternal. Semanas máis tarde, alegre e ansioso aínda que descoñecido por unha barba asilveirada, José chegou a Montevideo e puido abrazar de novo as súas irmás.
Carmen e María voltaron despois de dez anos de experiencia uruguaia. José casou e tivo un fillo, e máis nada se soubo del.

Foto: fornecidada pola familia; María (en pé, primeira pola dereita) e Carmen González Ames (segunda, sentada).

Gravura: Dolores Franco de Salas, segundo a revista Blanco y Negro de 30/01/1927, p. 69.

[Este relato foi publicado por Alfredo Ferreiro na revista Gal(l)egos nº9, para a nova sección "Historias de Ultramar", creada por el mesmo.]

Eu estaba alí, eu mesmo estiven próximo da idea inicial e da organización da presentación da obra de Catherine François na Coruña. Coñecía as dificultades de tempo que a autora e o tradutor, seu cónxuxe, superaron para viren promocionar o libro dela na cidade. Eu fixen fotos e gravei vídeos. Eu estaba alí.

Por iso me sorprende tanto que o título da reseña e o texto lle outorguen moita maior relevancia ao tradutor e prologuista, por outra parte divino cantante, letrista extraordinario, teórico da música sorprendente, conferenciante inspirado, crítico perspicaz e sólido intelectual… que non presentaba ningunha obra propia na Feira do libro. Del realmente poucas referencias dispensou La Voz de Galicia cando o músico comandaba A Coruña Son, este obradoiro de canción cunha fórmula inédita en España, e ningunha xa cando descubriu que tal evento era respaldado por unha concellaría con persoal nacionalista a traballar. De nada servíu que A Coruña teña visto nestes últimos anos que a Cultura existe na política municipal para alén das touradas, os músicos anglófonos, o teatro español e a ópera italiana. Quen non ve na cultura coruñesa como creceu a demanda a base de oferta autenticamente galega, aquela que nos permite relacionarnos con escritores, pintoras, ilustradores, cineastas, escultoras, bailarinos, actrices, editoras e tantas persoas que ao noso carón alimentan o seu talento con esforzo perante unha política institucional que llo quer deixar morrer de inanición…

…Quen non quere ver a realidade social non a ve, mais que despois non anuncie que o seu traballo é  un baluarte das liberdades públicas. Evidentemente, estas actitudes non  permiten un xornalismo digno, aquel que conta o que acontece para que o que ignora pase a saber, aquel que debemos apoiar porque non debe desaparecer. A diva desta festa foi Catherine François coa súa obra El árbol ausente, unha noveliña dunha sensibilidade tal que semella antes unha esencia literaria, un produto de bouttique ao que só os moi exixentes, aínda que sen vaidades económicas, poden acceder.

Se cadra o/a xornalista que acudiu referenciar o evento tivo que actuar así perante a insensibilidade dun seu superior. Se cadra un superior fai o que pode para mostrar a diferenza ao xornalista entre o xornalismo cultural e o xornalismo rosa, sen resultados polo momento. Nada sei dos porqués, recoñézoo, e aínda por cima nin xornalista son, así que mellor debería recomendarlles que especulen polos seus propios medios.

		/>
2008 – 74 páxs. – 3 €	1985 – 286 páxs. – 4 €	1974 – 304 ps. – 3 €	1941 – 216 páxs. – 2 €

[Feira do Libro Antigo e de Ocasión da Coruña]

Debido á carencia de recursos da asociación Fillos de Galicia, hoxe asinouse un convenio de colaboración que permitirá integrar a comunidade Fillos.org en Blogaliza.

«A empresa Algueirada, responsable do servizo de blogs en galego Blogaliza, ven de asinar un convenio de colaboración coa asociación responsable da maior comunidade online da diáspora, Fillos.org, que conta xa con case 7 mil usuarios rexistrados. Grazas a este acordo evítase a desaparición deste proxecto histórico da Internet galega, que naceu en 1997 como ponte entre Galiza e os galegos do exterior, nomeadamente fillos e netos de emigrados. A falta de recursos económicos, agravada tras a cambio de goberno na Xunta de Galicia, e a carencia de persoal técnico capaz de xestionar unha rede social en continua expansión levaran á asociación Fillos de Galicia a facer un chamamento tras outro para acharen quen continuase co proxecto.
Aínda que estes chamamentos fracasaron e algúns medios apresuráranse a anunciar a morte do proxecto, abriuse unha derradeira oportunidade da man da consultoría tecnolóxica Algueirada: o traballo de actualización do portal Fillos.org realizado cos últimos recursos da asociación, facilitou a compatibilidade técnica con Blogaliza, o coñecido servizo ofrecido por Algueirada.

Deste xeito faise posible a supervivencia do proxecto, que agora fará parte de Blogaliza, quedando outros coñecidos proxectos de Fillos de Galicia como Atopadoiro.org fóra do acordo e baixo a xestión directa da asociación, xa cun custo moito menor. Os responsables de ambas organizacións felicítanse polo acordo e agardan poder sentar así as bases para novos proxectos a prol da cultura e a lingua galega no exterior.»

Vía Blogaliza.org.

03-08-2010 ~ Presentación de Settecento, de Marcos Calveiro (Martin Pawley, Marcos Calveiro e Manuel Bragado):

03-08-2010 ~ Xosé Manuel Pereiro e Ghanito fedellando antes de acudir a unha presentación literaria:

02-08-2010 ~ Presentación de El árbol ausente, de Catherine François (Catherine François, Tati Mancebo e Santiago Auserón):

El árbol ausente, de Catherine François, é un exemplo moi apropiado para aqueles que, ben por falta de referentes literarios sólidos ben por teren ficado atordoados nunha época de permanentes “achados” estéticos, boian sobre os sistemas literarios sen saber para onde se dirixen as correntes das boas obras. Edificada sobre as lembranzas da infancia, esta novela de 120 páxinas demostra que existe unha incomún maturidade que permite comprender a infancia na súa verdadeira potencia, aquela que permite experimentar a vida cunha intensidade sabia, afastada da hiprocrisía, do hábito vacuo, do amor como costume e do traballo como unha escravitude tolerábel.

A infancia como un modo intenso, sincero e valente de enfrontar a vida. O coñecemento indutivo que tanto ofende o tópico católico da vida como lugar de purga ou dor necesaria. Un modo que, ao tempo, nos mostra a importancia do mito e o valor real dos misterios que xamais nos abandonan: o abismo insondábel do lago, a morte súbita que reservan incógnitas bombas da guerra mundial, a escuridade do submundo nos corredores infrecuentados dos edificios, as identidades de persoas descoñecidas… Paralelamente, a reflexión sobre a creatividade que nos ofrecen as semellanzas excesivas dos predios, recipientes idénticos para vidas diversas en experiencias domésticas, ás veces coincidentes, sempre irrepetíbeis. O que temos de humano fainos comúns, mais o modo de desenvolvernos convértenos en diverxentes. Partimos do mesmo lugar, partillamos os mesmos espazos e porén camiñamos por sendeiros que aleatoriamente se aproximan e afastan.

Se ben as vidas da xente do bairro constitúen de partida un argumento  de cadro costumista, isto logo se revela o recurso principal para o destaque dunha lingua literaria puída como poucas en que cada frase, cada parágrafo e cada capítulo semellan sen medidos en lonxitude e altura poética cunha mestría que, avanzaba no inicio da reseña, nos lembra cal é a técnica perenne da escritura literaria. A necesaria compensación de recursos poéticos (o símil , por exemplo) con descricións carentes de retórica, a ausencia de reiteracións, o equilibrio entre o subxectivo e o realista…

Orixinalmente en francés e agora con tradución e prólogo de Santiago Auserón, esta edición (Demipage) será presentada pola autora, o tradutor e a nosa colaboradora Tati Mancebo o luns 2 na Feira do libro da Coruña.

«Se alguma vez um livro foi capaz de mudar a trajetória da escrita, da língua e por tanto da imagem que uma nação tem de ela própria e oferece ao mundo é este.

Foi alvorada que abalou em saudades o duro coração dos galegos e rompeu para sempre a tradição de sequestro noutra língua [...]»[Contracapa de Ernesto Vázquez Souza]

Con edición de Higino Martins para Edições da Galiza, e dentro da colección “Clássicos da Galiza” que promove a Academia Galega da Língua Portuguesa, o libro foi presentado por Ernesto Vázquez Souza, Concha Rousia e Heitor Rodal no contexto do Festigal 2010.

Un libro para ser desfrutado por toda a lusofonía e por aqueles galegos que, coma min, gustan de saborear a literatura sen a mediación perpetua da lingua de Castela. Un soño de normalidade que con frecuencia preciso alimentar.

Máis un ano asistimos a unha das grandes veladas literarias da Galiza. Este ano aportamos en San Simón a equipa de Algueirada sen Tati Mancebo, que houbo de ficar en Arteixo e se encarregou da monitorización da transmisión de BlogalizaTV, do chat de Facebook e do Twitter; ao leme da transmisión, como non, estivo Pedro Silva e na gravación e edición de vídeo un servidor. Mais este ano contamos cunha equipa de colaboradores de excepción: Paula Gómez del Valle (fotografía), Miriño (cámara de streaming) e Ghanito (Facebook, Twitter). O resultado foron 2,5 horas de transmisión acompañadas de chat e chíos e 19 vídeos, dos que 14 foron entrevistas improvisadas, 4 foron resumos de discursos e 1 foi unha reportaxe. Resultaron suficientes as opinións referenciadas, mais aínda así ficamos insatisfeitos pola grande cantidade de nomes que gustaríamos de ter posto perante a cámara: Mercedes Queixas, Martin Pawley, Antía Otero, Armando Requeixo, Xosé Manuel Eyré, Ramón Nicolás, Marilar Aleixandre, María Xosé Queizán, Rexina Vega, Pilar Ponte, Xurxo Sierra Veloso, Laura Caveiro, Xosé Manuel Beiras, Carlos Callón e tantas outras persoas de quen agradeceriamos saber que desexan dicir sobre os Premios Xerais e a situación actual da nosa literatura. Un saúdo a todas e parabéns para Teresa e Iolanda, as protagonistas, así como para o equipo de Xerais que con tanta profesionalidade ano após ano aposta pola nosa literatura.

Aterra tamén na Blogaliza un blogue de Tecnoloxía interesante como poucos, non por acaso apañou o Premio á innovación educativa en 2008: «E xa por fin os últimos vídeos deste curso, os que corresponden aos proxectos de 3ºA. O que podedes ver debaixo destas liñas é o temporizador do grupo verde, deseñado e construído en pouco máis de dúas sesións porque o deseño inicial non funcionou como estaba previsto. Xa sabedes que na canle de youtube podedes atopar este vídeo e moitos máis de 3ºA, 3ºBC, 2ºC e 2ºD. [...]»

(Blog de Tecnoloxía)

Benvida á Blogaliza!

Para Marta e Ramón

CASA ELEVADA

Somos a casa elevada
na profundidade
do coração,
a língua compacta da luz
devolta à sua candente raiz.
Há em nosso habitar
um eco da terra originária,
escalados até o grau inicial
da pura destilação do tempo.
Uma velha insolação nos
consome e dilui
numa paz ardente,
voltos para o lugar pleno
em que munimos a bela voz dormida
na sua constelação derramada,
pervagando na táctil penumbra
onde bebemos na súbita ordenação
do universo.

Abril de 2010

A noticia do pasamento de José Saramago fainos lembrar aquela entrevista realizada en Compostela en galego e/ou portugués ao escritor por uns rapaces universitarios que xa demostraban perspicacia e talento infrecuentes. Era 1990 e viña á luz na Folhas de Cibrão. Revista Universitária de Investigação Científica, I, 2, con responsabilidade de Antom Fernández Malde e Pedro Casteleiro. Hoxe rescatamos un excerto sobre a cuestión galega: “A Galiza de Saramago en 1990“.

(Ler máis)

Eu estiven alí e aseguro que non vin tantas fotos posíbeis. Debe ser medio meiga a nosa amiga.

Premios Xerais ‘10 from Paula Gómez del Valle on Vimeo.

Vía Olladas.

Impresionoume de Teresa a súa visión dunha sabedoría que nace da visión sen lastros da infancia; a vinganza, o arrebato e a acción intempestiva, así como a reflexión sobre o que é xusto, talvez menos sincera coa albarda da maturidade.

A bicicleta como protagonista dun bestiario infantil, e con mestura de literatura do absurdo? Algo así pode ser realmente suculento.

É moi difícil ser máis directo, máis rotundo e máis cárnico literariamente falando. Agardo impaciente o momento da lectura:

Nota para os moi adheridos ao antireintegracionismo: o título do romance, para ben ser e conforme a autora, deberán lelo como “Perifería“.

«O sábado, 12 de xuño, a partir das 19:00 horas, Blogaliza.tv transmitirá en directo a cerimonia de entrega dos Premios Xerais 2010 que dende hai seis anos se celebran na illa de San Simón. [...] Blogaliza.tv repite a experiencia desta retransmisión, facilitada nesta edición pola mellora das condicións técnicas das instalacións do Auditorio da illa de San Simón. Para a retransmisión, como informa Pedro Silva, responsable de Blogaliza, «utilizaránse estándares abertos e software libre, a cadea de distribución de audiovisual baseada en Theora, dende a cámara ata o navegador. As melloras dos sistemas de reprodución de video en tempo real fan máis facil o emprego da etiqueta <video> como receptor universal de imaxes en streaming. E a calidade tamén vai mellorando.»

Desde o 19 de maio e até o sábado 5 puidemos desfrutar na Atlántica Centro de Arte dunha exposición de arte polivalente. Tres discursos diversos, tres disciplinas diferentes e, ao tempo, a potencia comunicativa resultante de tres voces harmonicamente unidas. Olga Patiño ofreceu versos directos de grande calado emotivo, que esteticamente xogaban coas caligrafías corpo largo, acentuando o contraste co fondo branco; Isabel Pintado destacou polas grandes manchas de obxectos difuminados, unhas quentes e outras frías, como soños asolagados na memoria que irremediabelmente se extingue; Soledad Penalta mostrou un aceiro humanizado pola caligrafía, promovendo o contraste entre masas pesadas e formas laminares, entre o inerte e unha sorte de formas en caprichoso movimento.
Tres discursos que, se ben en parte da exposición se propoñían individualmente, como carácter conclusivo se unían nunha pequena serie de obras de factura colectiva en que as tres artistas mesturaban poesía, pintura e escultura, dando lugar a obrasque multiplicaban exponencialmente os significados.
Como guinda da exposición, a posibilidade de adquirir o libro de artista Natureza Haiku, aquel con que Espiral Maior inicia a colección “O xardín prohibido”, e que ofrece obra das tres artistas en delicadas carpetas con pezas orixinais. Unha delicia para aqueles que consideramos que a interdisciplinariedade nas obras de arte permite atinxir dimensións nunca imaxinadas.

Corren malos tempos para aquelas persoas afectadas do mal da lectura, ese que os obriga a ler -que deuses propios e impropios nos asistan!- todos os días, mesmo en varias ocasións. O diñeiro mingua, a información é falsa e os novos hábitos de lectura retroiluminada cansan máis do que a paciencia do lector suporta. Así as cousas, nada nos estraña que con frecuencia algún sucumba e pola rúa vague, desconsolado, na procura de axuda especializada. Isto era unha situación insalvábel, si señores e señoras, até que as Bibliotecas Municipais da Coruña decidiron pór libros na rúa. O seguinte testemuño demostrarao; trátase de A. F., un desorientado lector que practicou con suor a esgrima estilográfica, que con fruición martelou a máquina de escribir e que desde hai anos deixa os ollos pegados á pantalla mentres perde as pestanas como follas dun outono permanente:

«Si, eu vagaba desde había tres días pola Coruña -conforme me dixeron despois- durante os cais durmía sen noción do tempo nos xardíns e mollaba a caluga no peirao deportivo. Estaba desorientado, sen lectura que levar aos ollos, e o meu cerebro facía ruídos leoninos pola falta de literatura. Soñaba cunha morniña sopa de versos, un prato de suculentos capítulos con guarnición de ilustracións e unha doce sobremesa de aforismos. Cada día era un soño sen cumprir, o pesadelo da perpetua insatisfacción dun animal lector. Entón foi cando atopei a “Caseta de atención primaria”…

…e todo semellou tornar de cor. Alí atopei un trato refinado, a consideración que un desvalido lector precisa, e a máis moderna tecnoloxía en tratamentos prolectura, intensivos e progresivos, e mesmo de choque.

Inmediatamente o equipo bibliomédico se ocupou de min. Tomaron as pertinentes mostras de lacrimal e realizaron un inquérito exhaustivo sobre os meus hábitos lectores e as obras consumidas recentemente. Supoño que algunhas destas lle pareceron resesas á doutora, pola cara que puxo, mais non por iso habían de ser estritamente nocivas. Que non terá ouvido en termos de lectura polo mundiño adiante!

Os resultados das análises non foron motivo de calma. A recomendación, como se dun seguro privado se tratase (MAIS SENDO MUNICIPAL E GRATUÍTO!), foi que iniciase o tratamento alí mesmo por vía parenteral mediante un soro que harmonizase os meus sentidos ficcionais. Grande cousa como avanza a técnica bibliomédica, sobre todo desde que se descubriu que o tratamento da sensibilidade literaria permite mellorar as constantes psicofísicas do individuo. A ficción, mundo harmónico onde conviven placidamente o verdadeiro e o falso, permite a superación de moitas das contradicións que son motivo de infelicidade.

Para finalizar, a receita. A man da doutora Elena rubricaba un tratamento que sen dúbida proviña do coñecemento das miñas, recoñecidas ou non, auténticas necesidades de lectura. Lembroume mesmo, se podo dicilo sen corar, a experiencia que tiven hai moitos anos na Costa do Sol, sendo adolescente, cando por accidente cravei nun pé unha punta oxidada. Aquela enfermeira andaluza, madura e vigorosa, de ollos azuis e mans decididas que me perforaron o brazo cunha inxección contra o tétanos, semellaba a imaxe dun anxo sexuado que só probabelmente a fervenza adolescente podía imaxinar. Esta ocasión, diferente entre outras cousas porque a miña madurez xa non distaba demasiado da que a doutora aparentaba, sen dúbida me regalaba a mesma sensación de confianza e savoir faire. Por isto son desde agora e para sempre, das Bibliotecas Municipais un lector agradecido.»

O aforismo, esse estranho híbrido mutante entre poema e reflexão, tem sido um campo onde poucos autores têm explorado até agora. Porém, é um dos múltiplos espaços habitados por Xavier Seoane para nos transmitir parte do seu trabalho criativo: Irispaxaros /Arca cotidiana e o Hai suficiente infinito, feito com Antón Patiño, foram as anteriores incursões do autor corunhês, às que se soma agora A rocha imantada (Aforismos 1984-2009), publicado recentemente por Laiovento.
O livro vem dividido em onze partes, cada uma presidida por formosas ilustrações do próprio autor, seguindo um critério temático para os aforismos recolhidos nelas, desde as homenagens a livros, livreiros e autores preferidos até passeios no mundo com olhos especialmente despertos para a maravilha e um tanto libertinos e irônicos em relação ao que nos rodeia.
Pessoalmente encontrei autênticas alfaias que abrem insinuantes portas secretas, onde se nos concede um lugar inabitual desde o que entrar, com vagar e subtileza, em espaços virados para uma notável sensibilidade. Percebe-se bem neles um ponto de luz intensa que lembra a essencial densidade da criação poética. Deixo aqui estes exemplos, entre muitos outros:

“Quen desprece o silencio xamais terá voz”. Pág. 16.
“Poética: Agardar, na palabra, o momento do abrazo”. Pág. 19.
“A arte planta no aire a raíz no ar para que o imposíbel arraigue”. Pág. 20.
“Conquista da inmediatez: o neno abre os ollos, e ve”. Pág. 24.
“Mercadeiros. Mercadeiros por todas partes. E nós –mercancía utilizábel–, viaxando nos seus fardos”. Pág. 40.
“Mira á dereita. Mira á esquerda. Mira a onde queiras. Pero atravesa a fronteira”. Pág. 53.
“A maior intensidade poética, maior experiencia de inexplicábel eternidade no corazón do tempo”. Pág. 72.

Entrem nesta Rocha Imantada (deve o seu nome a uma citação de Antonin Artaud: “O home caeu da súa rocha imantada”, colocada no pórtico), e deixem-se levar por correntes às que serão convocados trás a sua leitura (sistemática ou pontual, abrindo o livro ao acaso). Com certeza, um diálogo se tende não só entre o autor e o leitor, mas também entre o aforismo e uma realidade que surge através dele, fulgurantemente aberta como uma amêndoa a decifrar-se, fora do tempo, na nossa imaginação surpreendida.

Ramiro Torres

«Recóllese neste libro un total de sesenta e oito artigos publicados na prensa galega -máis algúns procedentes de blogues e xornais dixitais- entre xaneiro de 2009 e mediados de marzo de 2010, até hoxe mesmo e desde que o candidato Núñez Feijóo decidiu asumir e amplificar o alcance das demandas galegófobas dun colectivo de falsaria denominación [...].  O xeito pronominal que pecha o título Feijóo, o galego e nós non esgota o seu referente no colectivo de autores que dan corpo a este volume. Nós somos multitude. Somos quen nun período de oito meses, entre o 17 de maio de 2009 e o 31 de xaneiro de 2010, enchemos as rúas e prazas e Compostela en tres sonadas e pacíficas ocasións para declarar a vontade de Galiza fronte á estratexia de destrución dos alicerces da nosa identidade que preside a acción do goberno de Núñez Feijóo. Somos integrantes, asinantes e simpatizantes de diversas plataformas cívicas que se crearon para enfrontar este novo vómito convulso de chapapote. Somos os centos de colectivos, asociacións e organismos que emitiron comunicados e manifestos de rexeitamento da nova política lingüística e cultural. Somos a comunidade escolar abraiada diante da mentira oficial, da trapallada consultiva e da censura obscena, e alarmada fronte á ameaza dun decreto involucionista, destrutivo e patético. Somos galegos e galegas con lingua propia, aprendida na casa dos nosos maiores ou asumida como idioma de nós en condición voluntaria de neofalantes. Representamos a herdanza milenaria do idioma a través do que se expresa a historia e a realidade nacional de Galiza. Somos tamén os que agardamos que, nunha edición futura -que sería outro libro- se titule, simplemente, O galego e nós. Xa sen Feijóo. Marzo de 2010. Xosé María Álvarez Cáccamo.»

Pola nosa parte, un artigo do OLM foi seleccionado para esta publicación, feito que nos enche de orgullo: “A democracia, unha imposición intolerable. A presentación na Coruña será o venres 11 ás 20:00 na libraría Couceiro (Praza do Libro).

O passado mês de Maio abriu na Corunha um novo espaço, único em toda a península, para o trabalho com gravuras seguindo as técnicas litográficas: Milpedras. Guiado por um incansável ourive da beleza, Rubén Fenice, mostra todo um universo plástico, abrindo as perspectivas de todos os criadores para os livros de artista, a elaboração do papel, a tipografia, xilografia, litografia e a gravura em geral.
Conta já com um fundo importante de múltiplas obras que se podem visitar ali, e tem quase a ponto os cursos de formação, para além de podermos aventurar-nos nos mundos que chegam através dos seus enlaces, muitos deles desconhecidos para a imensa maioria do público.
Trás a inauguração, bem movida graças aos Rockers e à que acudiu gente mui diversa, desde o poeta e tradutor Xoán Abeleira até a grande artista mexicana Elizabeth Ross, queda livre o caminho para confluir as diferentes maneiras de criação cultural e artística: é expresso desejo de Milpedras assentar-se num cruzamento permanente dessas linhas que parecem muitas vezes dissentir mais do que dialogarem livremente num encontro que, achamos, é consubstancial à sua própria existência, ou o que é o mesmo, à nossa própria vida.
Só queda parabenizar ao Rubén, desejar-lhe o melhor e propor-lhe a quem leia isto um passeio por este lugar onde libertar, através dos olhos e das mãos, a sua parte mais criativa.

Ramiro Torres

Esta semana temos outra boa noticia que anunciarvos: o equipo de Algueirada administrará a comunidade de meubook.com. Meu book é a primeira plataforma galega de edición de ebooks e de impresión a demanda para editoras e autor@s. Estades tod@s convidad@s á presentación que terá lugar no Centro Social de Caixanova en Santiago o día 27 de maio ás 12:00 (para confirmar asistencia podedes chamar ao 902 905 024).

Acaba de chamarnos o Presidente da Deputación da Coruña para comunicarnos que Blogaliza foi premiada co Rosalía de Castro 2010. O galardón ten como obxectivos recoñecer aquelas persoas, empresas, asociacións ou entidades que, coa súa actuación, axudan a impulsar a presenza da lingua galega na provincia da Coruña, en particular, e na sociedade galega, en xeral e a manter viva a memoria de Rosalía de Castro. A candidatura foi proposta polo propio xurado, e o premio, que non ten dotación económica, correspóndenos a todas as persoas que publicamos, comentamos e lemos os blogues de Blogaliza, un espazo onde facemos cultura en galego con normalidade.

A entrega será o 28 de maio en Ames. Para tod@s @ blogueir@s de Blogaliza: se queredes reservar un asento podedes facelo enviando un correo a  tatimancebo at blogaliza.org antes do próximo luns.

Ditame do xurado

Pedro Silva, Alfredo Ferreiro e Tati Mancebo.

As proxeccións de Todos vós sodes capitáns, de Oliver Laxe, no Festival de Cannes poden consultarse en Días Estranhos.

Rúa do Lagarto, esquina da Furoca.

Este mês de Maio bota a andar o Festival artístico Paralelo 43º 21’ 45”, o primeiro destas características criado desde e para a sociedade, na Corunha.
Trata-se de continuar na linha marcada por anteriores atuações do Colectivo Arteu, achegando a arte a novos lugares onde encontrar a conexão com os seus legítimos destinatários, todos nós, fora dos âmbitos onde se a(go)cha habitualmente.
Neste caso, em união com BGR e 5célula, e o apoio de diversas concelharias municipais, levam-se a cabo um conjunto de actividades mui amplo, focalizadas em música, poesia, artes cênicas (teatro, contacontos, performance, dança) e plástica (obradoiros, vídeo-arte, cinema, etc.) nos quatro sábados do mês. Tudo isso acompanhado da exposição permanente, até finais de Maio, de obras de arte em mais de 40 estabelecimentos repartidos por todo o bairro da Agra do Orçám, para fazer coincidir a compra de todos os dias com um feliz encontro com a arte.
A idéia motriz é clara: fazer partícipes a todos os seus habitantes, e a quem visitar a zona nestas datas, de uma revalorização das suas experiências quotidianas através do contacto direto com expressões artísticas de todo tipo e a transformação do bairro num foco relevante de criação cultural e dinamização global do seu presente e futuro, para o que se conta com a colaboração de uma centena de artistas e associações, sem dúvida algo inabitual no país.
É um bom exemplo de como, ao unirmos talento e imaginação, podemos levantar desde a base edifícios sólidos em que fluam e se consolidem mudanças na nossa maneira de ver o mundo, trazendo à realidade o preciso diálogo entre arte e vida, consubstancial à condição humana e relegado permanentemente a espaços secundários.

O certame A Coruña Son pechará por todo o alto a súa edición de 2010 este sábado 15 ás 20:00 na Sala Túnel (Coliseum) cun concerto protagonizado polos grupos gañadores. A clausura terá como escenario a recentemente estreada sala Túnel, situada nos baixos do Coliseum. En total serán seis os grupos e solistas participantes, e que ofrecerán unha completa panorámica da escea actual da música galega, con estilos que van desde o heavy ao pop, pasando pola canción de autor. Todos eles participan, desde o pasado día 10, no obradoiro de composición, produción e autoedición impartido por Gastón Rodríguez, Andrés Teijeiro, Bieito Romero, Xabier Díaz, Carmen Rey e Sergio Lago. Antes, as súas maquetas foron seleccionadas a través da páxina web do certame. Os participantes son Batital, Fuco Xabier, Javier Ferreirós, Avante, Qronopios e Os John Deeres. A entrada é de balde e até completar aforo.

Podedes escoitar e descargar as cancións destes gañadores na páxina web do certame. Aquí tedes uns vídeos “roubados” esta mesma semana no obradoiro de canción:

O xoves 13, ás 20:00 no hotel NH Atlántico da Coruña, Gustavo García Roig e máis François Davo inauguran unha exposición que promete ser memorábel: “Encontro en Puruchuco”. Trátase de fotos Gustavo sobre un sitio pre-Inca de Perú a se deixaren acompañar por poemas en galego de François Davo (lembremos que o amigo ten publicado tamén poesía en francés e castelán). Non perdades esta oportunidade sen dúbida irrepetíbel de desfrutar a mestura da rixidez milenaria das pedras sobrevoada polo ollo moderno e a palabra louca destes talentosos amigos.

Pediremos ao François que nos informe o tempo de permanencia da exposición, pois sen dúbida merecerá a visita de moitos que non poidan asistir á inauguración.

Apaño o testemuño que me entrega Brétemas, que agradezo, e continúo a correr, mas lembrando aos participantes que:

– Os elixidos teñen que incrustar a imaxe do selo e unha ligazón para o blogue que os recomendou;
– Seleccionar e ligar dez blogues máis que segundo o criterio propio vale a pena recomendar.

Esta é a miña listaxe:

1. De mares, portos e portas.

2. Tati Mancebo.

3. Días estranhos.

4. Caderno cinza.

5. O porto dos escravos.

6. Xavier Alcalá.

7. A trenza.

8. Apocalipse do porco.

9. O máis estraño.

10. Xoán Abeleira.

A actuación de María Lado e Lucía Aldao foi este venres e resultou un recital de carne pública comprimida e sorridente a desfrutar poesía intelixente e bon humor. A parodia dun poema de Celso Emilio Ferreiro foi mesmo unha “traición” que o propio Ferreiro aplaudiría, pois na súa actualización servía de arma cargada de presente contra as inxurias das mesnadas antigalegas. Un espectáculo poético moi divertido que nos lembra as palabras de Sócrates cando afirmaba, en palabras de Platón, que as cousas verdadeiramente importantes hai que tomalas con humor.

Hai outro vídeo telefónico no blogue de Tati Mancebo.

Celso Álvarez Cáccamo: «[...] Há vinte e cinco anos, nos Estados Unidos, em contato constante com pessoas que sim que possuíam língua (brasileiros, colombianos, estadounidenses), percebi fortemente o que é uma língua, e quanto nos faltava na Galiza. Por saber español e ler as suas literaturas, deixara de saber e de ler muitíssimas cousas da língua portuguesa e das suas literaturas, como a nossa. Amiúde lamentei não ter tido a oportunidade de sentir na adolescência, quando se formam tantos critérios, a mesma pulsão pola literatura em língua portuguesa, em língua galega. E ainda não temos várias vidas. Por isso, por razões políticas, vitais e estéticas, que são as mesmas, nos EUA comecei a abandonar o español como Língua, e ré-conheci a língua que agora pratico e a que, dizem, é a do meu país e de outros. E soube que devia procurar recuperar o tempo perdido. Agora não leio praticamente nada de literatura em español: não tenho tempo para ignorar ainda mais a literatura própria. Isto não significa que conheça muita literatura galega, portuguesa ou brasileira, em absoluto. Mas o preço de não ter sido educado literariamente durante décadas na minha língua atual é que nunca chegarei a ser um bom escritor, se é que alguma vez tive a possibilidade de o ser. [...]»

O tema que trata Celso é o que veño tamén eu reflectindo desde hai moito, e non é outro que o da tradición literaria galega. Cales deben ser os referentes do escritor galego de hoxe? Deixemos a un lado que, por exemplo, en poesía, algunhas e algúns estiman que o xénero carece de calesquera método creativo, recursos e, por tanto, hipóteses de valoración crítica. Obviemos esta opinión tantas veces levada á práctica en que se considera o poema un texto versificado cunha aleatoria acumulación de imaxes que provén dunha sensibilidade creadora inescrutábel. Entendamos, ao contrario, que o xénero, así como calquera dos literarios, é valorizábel desde o tema, máis filosófico ou máis superficial, universal, actual, etc, e que a lingua literaria pode tamén ser analisada desde a corrección lingüística, a sonoridade, a variedade, a lonxitude das frases, o ritmo, as imaxes poéticas, as figuras literarias, a puntuación… E tomemos, xa así, a literatura galega canónica para servirnos de guía na creación propia. A realidade será que con frecuencia atoparemos unha lingua literaria pobre, desfasada, castelanizada (cando non un castellano vernizado) ou, nos casos de máis calidade lingüística, propostas para o galego consideradas creacións ilícitas ou irresponsábeis apropiacións do portugués (ao tempo que se considera, oficial e contraditoriamente, lingua de orixe común).

Dentro da inmensa creatividade literaria do país que a enorme represión cultural que Galiza padeceu nos últimos cen anos (os primeiros que un escritor de hoxe tomará como referencia), existe un canon inzado de obras que se publicaron en galego porque un amigo os traduciu, que se escribiron en galego porque unha amiga os quería editar ou que se o fixeron tamén en galego  para a dignidade do país ser restituída, na consciencia dunha inxustiza social evidente. Ao tempo, grande parte dos escritores galegos, como foron por obriga cultivados en castelán (sempre ou na mocidade) e non dispuxeron de variada bibliografía en galego até -recoñezamos a realidade- os anos 70, os referentes lingüístico-literarios da inmensa maioría proceden do español ou chegan a eles através de edicións españolas. Qué quere isto dicir? Que, salvo nos casos en que unha vontade persoal fixo con que algúns escritores asumiran a literatura portuguesa como un canon que engradece a tradición literaria propia (casos como o de Carvalho Calero, Guerra da Cal, Jenaro Marinhas, Xavier Alcalá, Eusebio Lorenzo Baleirón…), o sistema literario galego nútrese, no referente á tradición literaria, do canon literario español. Se alguén o dubida aínda non ten máis que apañar as entrevistas da maioría dos escritores galegos e tomar nota dos seus escritores preferidos: Neruda, Vallejo, Borges, Lorca, Borges, Gamoneda, Borges, e calquera extranxeiro en versión  de Alfaguara, Visor…

Hai pouco Paco del Riego propoñía unha maior atención para a lingua literaria, que estimaba de pouco nivel en moitos casos. Temo que este facto teña a ver coa falta de referentes apropiados ou coa presenza de referentes que desgaleguizan a escrita. E non vexo posíbel, evidentemente, que nesta época de declinio lingüístico ninguén vaia baixar da montaña coa receita da galeguidade pura, afastada por igual de castelán e portugués, cuspida nunha nascente por un monte descoñecido.

Benvido á Blogaliza, Celso!

Hai unhas semanas apareceu no mercado o iPad e hai poucos días a súa versión 3G. Como ordenador é cativo, os contidos son moi limitadiños porque hai que pasar pola iStore, pero ten 9 horas de autonomía e permite a conexión permanente á rede e a utilización de servizos de comunicación con comodidade. Esta suma de razóns fai que se teñan vendido xa arredor de 1 millón de unidades. De acordo que é o aparello ideal para un tipo concreto de consumidor, ou máis ben, para os usuarios que se senten unicamente consumidores e que valoran as recomendacións de Apple até o punto de cederlle o papel de editora das súas vidas. Para min non vale. (Ler máis en Tati Mancebo)